Od Redakcji

    Kolejny dwudziesty czwarty numer „Krajoznawcy Górnośląskiego” otwiera obszerny tekst dawno nie goszczącego na naszych łamach kolegi Lecha Wiewióry z Mszany, w którym warto zwrócić uwagę na interesujący wątek tatarski.

    Kolejny zestaw opisów drewnianych świątyń, w ramach Katalogu Kościołów Drewnianych, otwierają Palowice, a kończą Pietrowice Wielkie koło Raciborza, z odpustowym kościółkiem, znanym w Polsce z racji wielkanocnej procesji konnej nagłośnionej swego czasu przez znanego krakowskiego fotografika Adama Bujaka (album fotograficzny i film dokumentalny „Misteria”). Goszcząca już na stałe na naszych łamach tematyka zabytków techniki reprezentowana jest przez tekst poświęcony tamogórskim podziemiom inaczej...

    W ciągu minionego roku sporo naszych Kolegów odeszło na wieczną wędrówkę. Nie sposób ich wszystkich opisać, bo „Krajoznawca” zamieniłby się w słownik biograficzny zmarłych działaczy. Prezentujemy jedynie sylwetki niektórych z Nich.

    Zapraszamy także krajoznawców na warsztaty adresowane do środowiska przewodników województwa śląskiego. Ich kalendarz w roku 2009 zamieszczamy na końcu zeszytu

Zapraszamy do lektury.

Tryptyk mszański z Tatarami w tle

Z PIERWSZYCH STRON DZIEJÓW DOMOWYCH, CZYLI JAK NIEWIELE WIEM...

    O początkach osady zlokalizowanej na wzgórzu dominującym nad doliną Szotkówki, która później rozwinęła się w dużą wieś, ale już w dolinie Mszanki, milczą źródła pisane. Popuściwszy więc wodze „historycznej fantazji”, można by z dużą dozą prawdopodobieństwa wybrać czasy zmagań Wiślan z wojami wielkomorawskimi. Wówczas to nasi praojcowie Gołężyce zmuszeni do opuszczenia spalonych osad szukali nowych miejsc do osiedlenia. Trafili nad Szotkówkę, gdzie wreszcie znaleźli wyniosłe wzgórze otoczone dolinami rzek i podmokłymi łąkami potoków.

    Tam właśnie powstała najstarsza, zapisana w XIII-wiecznych dokumentach, praosada Mszany, nazwana Bozagora. Istnienie osady Bozagora na długo przed najazdem tatarskim, aczkolwiek nieźle udokumentowane, nie jest nigdzie dokładnie datowane.

Czytaj więcej: Tryptyk mszański z Tatarami w tle

Pismo satyryczne KOCYNDER na śląsku w latach 1920-1958

WESOŁY KARLUS GÓRNOŚLĄSKI, CZYLI PISMO SATYRYCZNE „KOCYNDER” NA ŚLĄSKU W LATACH 1920-1958

 

POCZĄTKI

    „Kocynder” odgrywał na Śląsku rolę kulturotwórczą i chwilami polityczną. Pierwszy numer ukazał się w czerwcu 1920 r. Wtedy (pod)tytuł gazety brzmiał „Czasopismo wesołe górnośląskie. Wychodzi, kiedy chce i kiedy może”. Kierownikiem artystycznym był Stanisław Ligoń, a funkcję redaktora naczelnego pełnił Jan Przybyła. Na drugiej stronie pierwszego wydania jest wierszowane orędzie:

„Otóż takie nastały czasy na Śląsku

Że i Kocyndrowi trza być redaktorem

Plebiscyt się udać musi po „pierońsku”

Choćby tu się landrat wściekł z prokuratorem

Dziwnie się plecie na tym Bożym świecie

Wiluś był kajzerem, dziś błaga „Holendra”

Różnych i wesołych rzeczy się dowiecie

Gdy czytać będziecie Waszego „Kocyndra”

Czytaj więcej: Pismo satyryczne KOCYNDER na śląsku w latach 1920-1958

Katalog Kościołów Drewnianych - Palowice

    Wieś Palowice leży na Płaskowyżu Rybnickim między Orzeszem a Żorami, w gminie Czerwionka Leszczyny w powiecie rybnickim. Liczy ok. 1390 mieszkańców. Pierwsza historyczna wzmianka źródłowa o wsi (właściwie o jej przysiółku Hochołóg1) pochodzi z 1308 r., a zamieszczona jest w dokumencie wydanym przez księcia Leszka, następcę księcia raciborskiego Władysława.

    Przed wiekami przebiegał tędy ważny szlak handlowy z Gliwic na Morawy oraz – w pobliżu – granica Księstwa Raciborskiego (przetrwała sześć wieków, do 1817 r., kiedy to stała się granicą utworzonego powiatu rybnickiego). Od 1740 r. działała tu tzw. fryszerka wytapiająca żelazo sztabowe. W 1835 r. nastąpiła zmiana technologii wytapiania, wybudowano m.in. dwa wielkie piece, a powstałą w ten sposób hutę nazwano Waleska od imienia córki ówczesnego właściciela majątku – Franciszka Wincklera. Stała ona w nie istniejącym już dzisiaj przysiółku Łanuch obok stawów Garbacz i Gichta.

Czytaj więcej: Katalog Kościołów Drewnianych - Palowice

Katalog Kościołów Drewnianych - Pawełki

    Pawełki są niewielką (186 mieszkańców) wsią w gminie Kochanowice, otoczoną lasami Parku Krajobrazowego „Lasy nad górną Liswartą”. Choć osada powstała stosunkowo późno, bo w XVIII w., to osadnictwo na tym terenie sięga czasów kultury łużyckiej (1000-800 p.n.e.), co udokumentowały wykopaliska archeologiczne w latach 1993-95. W ich wyniku odkryto kilka grobów szkieletowych, wyposażonych w naczynia i ozdoby, charakterystyczne dla tej kultury.

    Później, przez wieki tereny dzisiejszych Pawełek porastały bujne lasy, a należały one od XV w. do tzw. państwa kochcickiego, rządzonego przez Strzałów, Kochcickich, Cellerich, Larischów, Aulocków i Ballestremów. W 1640 r. w lesie pomiędzy Kochcicami a Zborowskiem pojawił się młyn niejakiego Jędrzeja Pawelkha, wokół którego z czasem powstała niewielka osada, licząca w XVIII w. 40 dusz, zamieszkujących 7 domów, która przyjęła nazwę Pawełki. Na mapie Christiana von Wrede z 1747 r. odnotowano po raz pierwszy osadę Pawelky Häuser. W XIX w. oprócz młyna pracował w Pawełkach także tartak. W połowie XIX w. Paul Reiner, potomek osiadłego w Pawełkach rannego żołnierza wojsk napoleońskich, zbudował w Pawełkach młyn wodny i karczmę. On także wraz z żoną Katarzyną ufundował w 1899 r. stojący do dziś w centrum wsi kamienny krzyż. W 1910 r. zbudowano w Pawełkach szkołę, która pełni obecnie funkcję Szkolnego Schroniska Młodzieżowego.

Czytaj więcej: Katalog Kościołów Drewnianych - Pawełki